Het beeld dat de verspreiding van het wereldwijde web werd gezien als dé grootste brenger van democratische waarden is de laatste jaren sterk verminderd. De rol van sociale media in de organisatie van protesten zoals de Kleurenrevolutie (2003/2004) in onder andere Oost-Europa mag zeker niet onderschat worden. Het is niet enkel de oppositie die geleerd heeft uit haar ervaringen met het Internet. Ook de regimes zelf kennen ondertussen de kracht van het Internet en Rusland is hier geen uitzondering op.

Te midden van de groeiende spanning rond de presidentsverkiezingen in Rusland is het des te duidelijker hoe groot de rol van het RuNet (het Russischtalig segment van het Internet) is geworden. Je hoeft maar Aleksei Naval’ny en Poetin gezinde kranten te volgen op Twitter om te zien hoe het Runet steeds meer een ruimte van confrontatie vormt.

Hoe is het RuNet uitgegroeid tot een ruimte van confrontatie tussen de oppositie en de regering? Wat zijn de karakteristieken van deze confrontatieruimte?

Een korte geschiedenis

Internet in Rusland vond zijn weg in de jaren 90 onder de intelligentsia. Het waren vooral academici en programmeurs die toegang tot het internet hadden. Hierdoor nam het Runet vooral een apolitieke vorm aan met content toegespitst voor de culturele en academische elite.

Toch werd het effect van de technologische groei op het niveau van de media al hard gevoeld door de Russische regering. Zo werd de oorlog in Joegoslavië sterk mee bepaald door de 24/7 berichtgeving, iets waar de NAVO op inspeelde met de combinatie van zijn militaire acties en goed uitgedachte communicatiestrategie. Ook tijdens de eerste Tsjetsjeense oorlog kwam de Russische regering onder druk te staan om snel een oplossing voor het conflict te vinden door de grote hoeveelheid berichtgeving van de acties van Russische soldaten. De bedreiging van informatieoorlog werd daarom vastgelegd in de eerste Doctrine voor Informatieveiligheid in 2000. De doctrine vormde hierbij één van de vier nieuwe beleidsdocumenten in deze tijd, waaronder ook de Militaire Doctrine, het Buitenlandbeleidsdocument en de Strategie voor Veiligheid.

Hoewel Rusland op dit moment kennisnam van de bedreiging van het effect van de technologische groei op informatieverspreiding en –manipulatie, werd (en wordt) het Wereldwijde Web eerder bekeken vanuit zijn potentiële kracht om de bevolking te mobiliseren. De opkomst van de kleurenrevoluties in 2003-2004 in Georgië en Oekraïne gaf de uiteindelijke push aan de Russische regering om na te denken over een eigen digitale strategie.

Op dit moment werd door de oppositie al gretig gebruik gemaakt van de exponentiële groei van de bevolking op RuNet als een forum voor de ideeën die ze in de ‘traditionele’ media niet kwijt konden. Het potentieel van dit medium was ook niet ontgaan aan de aandacht van het Kremlin. Zo werden er steeds meer initiatieven genomen door president Medvedev om het gebruik van blogs als Live Journal onder politici te populariseren. Verder werden er ook initiatieven genomen om internetaansluitingen te verspreiden over heel Rusland. Een voorbeeld hiervan is het “sociaal internet”, waarbij mensen die zelf geen internetaansluiting konden betalen, een aansluiting konden krijgen voor websites die “sociaal belangrijk waren”. Andere initiatieven kwamen vanuit pro-regering jeugdbewegingen, zoals Nashi (de onzen). Zij bouwden een grote digitale strategie uit, waarbij zoveel mogelijk werd ingespeeld op populaire internet memes, videos en jargon die al hadden gewerkt bij de oppositie.

Het Bolotnaia effect

Toen in 2011-2012 de oppositie erin slaagde om een groot deel van de bevolking te mobiliseren om op straat te komen tegen verkiezingsfraude, werd duidelijk dat de tot dan toe twijfelende aanpak van het Kremlin naar Runet gefaald had. De herverkiezing van Poetin leidde er dan ook toe dat er grotere restricties werden geplaatst op het Internet in Rusland. Deze waren echter over het algemeen niet zozeer van fysieke aard (zoals in China met “The Great Firewall”), maar eerder van morele aard.

Op de website van Roskomnadzor (lett. Ruslands communicatie toezichtsorgaan) wordt het vermeld dat het over websites die informatie bevatten van een extremistisch, pornografisch karakter, informatie dat schadelijk is voor kinderen of die aansporen tot “deelname aan massale (publieke evenementen met als doel om de gevestigde orde te verstoren). Roskomnadzor (letterlijk: Rusland’s communicatie toezicht).

Natuurlijk zijn fysieke maatregelen ook aanwezig. Zeker na Euromaidan en de annexatie van de Krim wat controversiële wetten gestemd. Een voorbeeld ervan is het Yarovaya pakket die het mogelijk maakt om de persoonlijke gegevens op te vragen van gebruikers van sociale media om terreur tegen te gaan of de ‘Bloggers law’ die de registratie vereist van bloggers met meer dan 3000 dagelijkse lezers.

Toch wordt in Rusland over het algemeen zoveel mogelijk weggebleven van al te grote restricties van de bewegingsvrijheid op het Runet. Zo heeft Poetin recent nog gezegd dat de beveiliging en bescherming van het Russisch internet niet ten koste mag gaan “van de toegang van gezagsgetrouwe burgers tot de bronnen van het wereldwijde web of de instelling van eender welke totale barrières en filters”.

In plaats van vergaande restricties, gaat het eerder over de instelling normatieve maatregelen. De Russificatie van het Runet is hierbij zeer belangrijk. Bijvoorbeeld door de creatie van eigen sociale media (VK, Odnoklassniki,…), eigen zoekmachines (Yandex), maar ook eigen messenging apps. Ook de inperking van de macht van het ICANN (de verdeler van domeinnamen) is een heikel punt, aangezien het beschouwd wordt als een Amerikaans orgaan dat toezicht houdt over Russische informatiebronnen en de ontwikkeling ervan tegenhoudt (de registratie van het .rf domeinnaam is pas doorgevoerd in 2009).

Selfiewedstrijden en Election Girl vs. Navalny

Het kat en muisspel tussen de regering en de oppositie wordt momenteel openlijk uitgespeeld op sociale media. De verkiezingen vormen hierbij een dankbaar thema om de balans op te maken. De grootste zorg van het Kremlin is momenteel om zoveel mogelijk mensen naar de stembussen te krijgen. Hierbij wordt gretig gebruik gemaakt van sociale media. Zo circuleren er oproepen om deel te nemen aan selfiewedstrijden, waarbij aangespoord wordt om voor 19 maart een selfie op te sturen met een bewijs dat men zal deelnemen aan de verkiezingen.

Een ander voorbeeld hiervan is de “election girl” sticker , die de jeugd moet aansporen om “op te groeien” en te gaan stemmen. Verder werd er ook een filmpje verspreid waarbij het verhaal wordt verteld van een man die wakker wordt in een dystopische, westerse wereld, omdat hij niet wou gaan stemmen. Ook is de blog van Navalny meerder keren geblokkeerd geweest en werd ook youtube onder druk gezet om een filmpje te verwijderen over de oligarch Deripaska.

De manier waarop het internet in Rusland gebruikt wordt als politiek instrument is dus even divers in pro-regime als in oppositionele kringen. Dit kan gaan van officiële initiatieven zoals het implementeren van wetten en de blokkering van websites omwille van morele redenen, alsook het gebruik van sociale media door officiële instanties en personen. Verder is er ook een heel divers landschap van externe actoren die niet per se gebonden zijn aan de staat, maar die wel de boodschap verder verspreiden. In het geval van de verkiezingen gaat het dan over het aansporen van de bevolking om te gaan stemmen.

Een combinatie van een harde en zachte aanpak naar internet geeft Rusland ook de mogelijkheid om het beeld te behouden van een vrije digitale ruimte, waarin de mogelijkheid bestaat om bij te dragen aan het maatschappelijk debat. Het Runet kan een plaats worden waarin de Russische maatschappij weerspiegeld wordt. De kans om deze plaats vorm te geven wordt daarom ook door alle betrokken partijen genomen.

Bronnen

Over de geschiedenis van Runet

  • Natalya Konradova & Henrike Schmidt. (2014). From the utopia of autonomy to a political battlefield – towards a history of the Russian * Internet. In Gorham, M., Lunde, I. & Paulsen, M. (eds): Digital Russia, the language, culture and politics of new media communication.
  • Julien Nocetti. (2011). Digital Kremlin: power and the internet in Russia. IFRI: Russia/NIS Center.
  • Julie Fedor & Rolf Fredheim (2017). “We need more clips about Putin, and lots of them: Russia’s state-commissioned online visual culture.” Nationalities Papers, 46 (2): 161-181.

De regering en Runet

Runet en de verkiezingen