In reactie op protestbewegingen buiten Rusland wordt in de Russische binnenlandse en buitenlandse pers (RT en Sputnik) vaak beroep gedaan op het begrip “kleurenrevolutie”. Dit begrip wordt onder andere gebruikt om de gebeurtenissen met de gele hesjes in Parijs te omschrijven en om de gebeurtenissen in Venezuela te kaderen. Beide gevallen verschillen sterk in karakter. Het ene gaat om een protestbewegingen tegen een erkende democratische regering en het andere gaat om een protestbeweging tegen een machthebber wiens legitimiteit in de internationale gemeenschap al in vraag gesteld werd.

Hoe komt het dat dit concept zo wendbaar is? En op welke manier vindt het een uiting in de zo verschillende casussen van Frankrijk en Venezuela? Dit artikel doet een greep in de Russische berichtgeving en discours rond beide gebeurtenissen. Voor de casus van de gele hesjes wordt de periode van begin december eruit gelicht en voor het geval van Venezuela wordt gekeken naar het officieel discours van de Russische regering de dag na de eedaflegging van Juan Guaidó.

Kleurenrevoluties als een handleiding voor regime verandering

De narratief die bestaat rond het zogenaamde “kleurenrevolutie sjabloon” vindt zijn basis in Russisch denken sinds 2004 over binnenlandse en buitenlandse veiligheid en het gebruik van niet-militaire strategieën om politieke en militaire doelen te bereiken. Het denken rond dit “sjabloon” kwam in een stroomversnelling na de Arabische Lente en de electorale protesten in 2012 en werd vanaf 2014 apart geclassificeerd als een vorm van irreguliere oorlogsvoering in een artikel van Valerij Gerasimov (2013).

Het kleurenrevolutie sjabloon berust op de perceptie dat in een eerste fase van oorlogsvoering gebruik wordt gemaakt van niet-militaire strategieën. Deze strategieën zijn erop gericht om de bevolking te manipuleren en “hun potentieel voor protest” te activeren door gebruik te maken van een amalgaam aan technieken, gaande van het “informatie-, politieke, economische en humanitaire middelen”(Gerasimov, 2013). Het uiteindelijke doel is de destabilisatie van de politieke macht van binnenuit.

De bedreiging hiervan voor Rusland is niet alleen te vinden in het militaire denken. Sinds 2012 en zeker na 2014 heeft het zijn weg gevonden in de officiële retoriek van onder andere Poetin, die ernaar verwijst als een vorm van “civilizationeel lobbyisme” met als doel om via het opdringen van eigen waardesystemen de basis te leggen voor een “gunstiger” regime (Putin 2014). Ook in beleidsteksten wordt verwezen naar dit sjabloon, ofwel door te verwijzen naar aspecten van de strategie zoals in de Nationale Veiligheidsstrategie van 2015:

[Een van de basis bedreigingen voor de staat en de maatschappelijke veiligheid is] de activiteit van radicale maatschappelijk verenigingen en groeperingen die gebruik maken van een nationalistische en religieus-extremistische ideologie, buitenlandse en internationale NGO’s, financiële en economische structuren, alsook particulieren, die als doel hebben om de eenheid en territoriale integriteit van de Russische Federatie te schenden, alsook de binnenlandse politieke en sociale situatie in het land te destabiliseren, inclusief via het inspireren van “kleurenrevoluties” de vernietiging van traditionele Russische spirituele en morele waarden.

Omwille van het feit dat dit “kleurenrevolutie sjabloon” bestaat uit een zeer verscheiden verzameling van “niet-militaire technologieën”, hangt de classificatie van een gebeurtenis als een “kleurenrevolutie” enkel vast aan de perceptie of dat de protestbeweging van buitenaf is georkestreerd of niet. Op deze manier is het een zeer wendbaar concept dat toegepast kan worden op verschillende soorten protestbewegingen, zolang er maar een bepaalde link gelegd kan worden naar eventuele buitenlands (Amerikaanse) inmenging. Dit is goed zichtbaar in de kaart hieronder van Gerasimov (2014), die toont hoe het gebruik van de strategie van “kleurenrevoluties” op een globale basis kan leidt tot “militaire ondersteuning van anti-regeringstroepen en open militaire inmenging”, de “groei van ongecontroleerde troepen: huurlingen, terrorisme, extremisme en transnationale misdaad”:

Gerasimov

Gele hesjes in Parijs

Het concept van kleurenrevoluties kwam ook naar boven in de Russische pers ten tijde van de kleurenrevoluties. Ook nu nog wordt vaak verwezen naar dit concept, maar het kende vooral een piek begin december. In dit geval wordt verwezen naar de protestbeweging van de “gele hesjes” als een West-Europese kleurenrevolutie, waarbij gebruik gemaakt wordt van technieken die gebaseerd zijn “technologieën die uitgewerkt zijn in de straten van Oekraïne”.

Volgens de Russische media is de technologie van de kleurenrevoluties als een boemerang in het gezicht van Europa teruggekaatst. De reactie van het Elysée wordt voorgesteld als buitensporig en gewelddadig en dat van de Europese Unie als onverschillig en toegeeflijk. Er wordt gesproken van het gebruik van dubbele standaarden door de Europese Unie. Zo wordt gesteld dat landen binnen de Europese vertrouwenscirkel kunnen handelen zoals ze zelf nodig achten, terwijl harde maatregelen geïmplementeerd tegen protestbewegingen door Rusland worden afgestraft met sancties.Deze perceptie op een onverschillig en toegeeflijke Europe in het opzicht van deze “West-Europese kleurenrevolutie” zorgt dan weer voor de opportuniteit van de Russische pers om de eigen werking te vergelijken met die van de Westerse pers. Zo verklaarde Margarita Simonyan, hoofdredactrice van Russia Today, dat nieuwsberichten van RT over de gele hesjesbeweging tot 20 keer meer werden bekeken dan die van de website van Figaro.

Ook Dimitri Kiselyov deed zijn duit in het zakje op Rossiya 1 in het programma Vesti Nedeli op 2 december. Hij verwees hier naar het gebruik van het kleurenrevolutiemodel als Amerikaans exportmiddel volgens het boekje van Sharp. Hier verwijst Kiselyov naar het boek van Gene Sharp over het voeren van geweldloze protesten, waar de beweging Otpor in Servië gebruik van had gemaakt tijdens de protesten in 1999. Als achterliggende reden voor de Amerikaanse inmenging haalt hij de steun van Macron aan voor een Europees leger als alternatief voor de NAVO.

In een vergelijking van de Russischtalige pers en de Engelstalige pers valt wel een verschil op te merken in het gebruik van het kleurenrevolutie narratief, wat ook aangeeft hoe wendbaar dit concept is. In de Engelstalige Russische pers wordt ingezet op het gebruik van losse verwijzingen ernaar via filmpjes van politiegeweld, verwijzingen naar het historisch revolutionair verleden van Frankrijk en vergelijkingen met de Arabische Lente en Oekraïne. Ze tonen een opstandig Frankrijk tegen de gevestigde orde en de onverschilligheid van de Europese Unie en proberen een beeld te scheppen van onafhankelijke Russische pers in tijden van dalend vertrouwen voor de eigen pers.

De Russischtalige pers daarentegen gebruikt rechtstreekse verwijzingen naar de Kleurenrevoluties om de nadruk te leggen op de inmenging van buitenaf in de Franse binnenlandse zaken (door de VS). Om dit punt over te brengen worden rechtstreekse vergelijkingen gemaakt met de protest technieken in Oekraïne en Otpor in Servië (door de verwijzing naar het boek van Gene Sharp). Ook hier wordt verwezen naar de onverschilligheid en inactiviteit van Europa naar het optreden van de Franse regering toe als een teken van “dubbele standaarden”, waarbij staten in de EU kring worden ontzien van de blaam van hard politie optreden terwijl landen als Rusland hiervoor worden bestraft.

In het geval van de Franse protesten moet wel opgemerkt worden dat de Russische regering zelf afstand neemt van de narratief van een “West-Europese kleurenrevolutie” en vooral de nadruk legt op de soevereiniteit van Frankrijk om zijn binnenlandse zaken te regelen. Een lijn die zichtbaar is in de volgende uitspraak van Peskov:

“Voor ons is het belangrijk dat deze onrust niet leiden tot menselijke slachtoffers, tot de verwonding van mensen, in het bijzonder burgers van de Russische Federatie. Voor de rest is het absoluut een binnenlandse zaak van Frankrijk.”

Protest in Venezuela

In het geval van Venezuela daarentegen, kunnen wel karakteristieken gevonden worden in de officiële retoriek van het “kleurenrevolutie sjabloon”. De eedaflegging van de president van de Nationale Assemblee van Venezuela, Juan Guaidó, deed veel stof opwaaien in de internationale pers. Binnen de Russische pers zorgde vooral de snelle erkenning van Donald Trump voor veel consternatie.

Ook binnen de Russische regering wordt deze gebeurtenis met verve besproken. Onder andere Konstantin Kosachev, voorzitter van het Comitée voor Buitenlandse Zaken in de Doema, sprak in een facebookpost al van “een klassieke inmenging in de binnenlandse zaken van soevereine staten”. Een vergelijkbare mening kwam van de kant van Sergej Lavrov in een oproep om buitenlandse inmenging in de zaken van Venezuela stop te zetten. Ook Maria Zakharova:

In het voorbeeld van de gebeurtenissen in Venezuela is goed zichtbaar, hoe de progressieve Westerse gemeenschap zich echt verhoudt ten opzichte van internationaal recht, soevereiniteit en de inmenging in de binnenlandse zaken van staten, de macht wordt daar handmatig verandert.

Ook in de officiële communiqué van het Ministerie van Buitenlandse Zaken kan een vergelijkbare lijn gevonden worden:

De eedaflegging van de oppositionele “interim president van Venezuela” en de onmiddellijke erkenning ervan door de Verenigde Staten en een aantal regionale staten is gericht op het verergeren van de tweedeling in de Venezolaans gemeenschap, de groei van frontale straatgevechten, de destabilisatie van de binnenlandse situatie en de verdere escalatie van het conflict.

De verklaring gaat verder met een beschuldiging aan het adres van Amerika:

“We zien in deze onelegante acties van Washington een nieuwe demonstratie van het totaal negeren van de normen en principes van internationaal recht, een poging tot het spelen van de rol van een zelfuitgeroepen voerman van het lot van andere volkeren. Hierin zit het streven om in Venezuela de al beproefde scenario’s van de verandering van ongunstige regimes, uit te testen.”

Hoewel hier geen rechtstreekse vermelding gemaakt wordt naar een kleurenrevolutie, zijn de karakteristieken wel aanwezig. Verwijzingen naar “buitenlandse inmenging”, en “destabilisatie van de binnenlandse situatie” en “de verandering van ongunstige regimes” zijn voorbeelden van de hierboven besproken karakteristieken van het kleurenrevolutiesjabloon. In de Russische pers worden de gebeurtenissen in Venezuela wel gekarakteriseerd als een navolging op het kleurenrevolutiesjabloon.

Het verschil in gebruik van het concept van kleurenrevoluties voor deze twee casussen toont goed hoe wendbaar het is. De casus van de gele hesjes in Frankrijk toont dat het niet nodig is om er in de officiële retoriek rechtstreeks naar te verwijzen om ervoor te zorgen dat de link gemaakt wordt in de Russische pers. In het geval van Venezuela geeft het gebruik van verwijzingen naar het concept extra kracht aan de officiële retoriek. Door het in de context van kleurenrevoluties te zetten, geeft het een bepaalde dreiging weer die ook een zekere weerklank vindt binnen de Russische pers en op sociale media.

Referenties

Gerasimov, V. (2013). Tsennost nauki v predvidenii: novye vyzovy trebuyut pereosmyslit’ formy i sposoby vedeniya boevych dejstvij (De waarde van wetenschap ligt in haar vooruitziendheid: nieuwe uitdagingen dwingen ons na te denken over de vormen en manieren van oorlogvoeren). Voenno-Promyshlennyj Kur’er.

Gerasimov, V. (2014). O roli voennoj sily v sovremennych konfliktach (over de rol van militaire kracht in hedendaagse conflicten). In: In: A. I. Antonov (ed.). III Moskovskaya konferentsiya po mezhdunaradnoj bezopasnosti: materialy konferentsii. Ministerstvo Oborony Rossijskoj Federatsii.

Kontseptsia vneshnej politiki RF (Het buitenlandbeleidsdocument van de Russische Federatie). MID Rossii. (01/12/2016).

O strategii natsional’noj bezopasnosti Rossijskoj Federatsii. (31/12/2015). Rossijskaya Gazeta.

Poetin, V. V. (2014). Privetstvie prezidenta Rossijskoj Federatsii Vladimira Vladimirovicha Putina uchastnikam I gostyam III Moskovskoj konferentsii po mezhdunarodnoj bezopasnosti (Welcome speech of the president of the Russian Federation: Vladimir Vladimirovich Putin). In: A. I. Antonov (ed.). III Moskovskaya konferentsiya po mezhdunaradnoj bezopasnosti: materialy konferentsii. Ministerstvo Oborony Rossijskoj Federatsii.