Een belangrijk aspect om de plaats van Rusland in de wereld te bepalen is om te kijken naar hoe zij hun plaats in de wereld zien. Dit kan opgesomd worden in één woord: grootmacht. Een grootmacht voor de Russen betekent een politieke actor die invloed uitoefent op het internationale toneel en op gelijke voet staat met andere politieke grootmachten zoals, onder andere, de Verenigde Staten of de Europese Unie.

De grootmacht status als vervanger van een ideologie

Deze grootmacht filosofie vervangt grotendeels een staatsideologie. De val van de Sovjet Unie heeft een grote ideologische leemte nagelaten die democratische- en markthervormingen niet konden vullen. Toen het eind jaren 90 duidelijk werd dat de hervormingen de binnenlandse situatie er allesbehalve beter op hadden gemaakt, kon er maar weinig enthousiasme voor democratie worden opgebracht. De hervormingen werden gezien als iets inherent on-Russisch, iets buitenlands.

Om deze ideologische leemte op te vullen en de bevolking terug achter zich te krijgen legde Putin vanaf het begin van zijn eerste ambtstermijn enorm veel nadruk op het herinstalleren van Rusland als grootmacht in de internationale arena. Dit is heel duidelijk te horen in zijn millenium speech van 1999 waarin hij kort en krachtig zegt: Rusland was en zal een grootmacht worden.

De implicaties van de grootmacht status

Hoe bepaalt de status van grootmacht dan Ruslands houding op het internationale toneel?

In de praktijk heeft de perceptie van grootmacht in Rusland drie grote implicaties. Ten eerste ziet Rusland zich als een gelijke van andere grootmachten. Dit betekent dat het zich in onderhandelingen dus ook als dusdanig zal gedragen. Bilaterale verdragen met andere grootmachten worden vaak omschreven als voordelig voor beide partijen en opgesteld op basis van gelijkheid.

Ten tweede betekent de perceptie van grootmacht ook dat Rusland zichzelf ziet als een land dat recht heeft op zijn eigen invloedssfeer. In dit geval gaat het dan over wat Rusland het Nabije Buitenland noemt met onder andere Wit-Rusland, Moldavië en Oekraïne. Dit werd voor de eerste keer vermeld door president Medvedev in augustus 2008 na de Russische interventie in Georgië om duidelijk te maken aan de buitenwereld (en meer bepaald de NAVO) dat Rusland geen westerse invloed zal tolereren in zijn achtertuin.

Een derde implicatie hangt samen met de vorige en stelt dat Rusland geen pogingen van westerse invloed in Rusland zal tolereren. Hieronder verstaat Rusland onder andere de activiteit van westerse NGOs op Russische bodem of ze nu politiek georiënteerd zijn of niet alsook de buitenlandse financiering van oppositiegroepen. Deze tendens ontstond na de golf van kleurenrevoluties van 2003/2004 en de Oranje Revolutie in Oekraïne in het bijzonder. Deze revoluties worden door Rusland gezien als door het Westen gefinancierde staatsgrepen die pro-Rusland regimes uit het zadel heffen. Bovendien vreest het Kremlin ook dat deze oranjekoorts zich zal verspreiden tot in Rusland. Eén van de reacties hierop was de wet van 2012 over de verplichte registratie van NGO’s in Rusland, dat de activiteit van buitenlandse NGOs sterk verhinderde.

Medvedev: “Een nieuwe Koude Oorlog”

Deze drie implicaties van de grootmacht status kunnen concreet geïllustreerd worden door een recente uitspraak van Medvedev tijdens de München conferentie in Februari 2016. Tijdens deze conferentie sprak Medvedev zich uit over het gebrek aan samenwerking tussen Rusland en de westerse landen, de Verenigde Staten en de Europese Unie in het bijzonder. Hij sprak van een nieuwe Koude Oorlog, waarbij Rusland expres geïsoleerd werd van het internationale toneel door sancties en diplomatieke stiltes.

Deze uitspraak kan gesitueerd worden in alle drie de implicaties die ik hierboven schets. Ten eerste duidt de verwijzing naar de Koude Oorlog op een periode waarbij Rusland een gelijke pool was ten opzichte van de Verenigde Staten. Het impliceert dat Rusland nog steeds de grootmacht is die het toen was en dus nog altijd op gelijke voet staat met de VS.

Ten tweede werd er in de speech van Medvedev grondig verwezen naar de gevaren van de NAVO expansie voor Rusland. De recente toenadering van Oekraïne tot de Europese Unie en de sancties ten opzichte van Rusland na de annexatie van de Krim, zijn voor Rusland een teken dat de Europese Unie hun gezag in het Nabije Buitenland wil ondermijnen.

Hoewel er in deze speech geen duidelijke referentie gemaakt wordt over de gevaren van een revolutie zoals het recente Euromaidan, is de commentaar van Medvedev over de aanpak van de crisis in Oekraïne ook heel interessant. Medvedev legt in zijn speech een grote nadruk op het navolgen van het Minsk akkoord, waarbij hij sterk benadrukt dat Rusland meer dan zijn best doet om dit akkoord te doen slagen. Door te verwijzen naar de slechte humanitaire situatie in Oost-Oekraïne en te stellen dat Rusland hier meer om geeft dan Oekraïne schijnt te doen, legt hij meer druk op Kiëv om de burgeroorlog te eindigen met vergaande autonomie voor Donbas.

De annexatie van de Krim en de hieropvolgende crisis in Donbas kan in dit opzicht gezien worden als een antwoord op de geslaagde revolutie van Euromaidan. Rusland kon geen regering in Oekraïne tolereren dat Rusland-kritisch was en in dat geval heeft het Kremlin meer baat bij een gedestabiliseerd Oekraïne dan een Oekraïne dat wordt geleid door pro-Europese en Rusland-kritische regering. Wanneer Medvedev zo’n sterke nadruk legt op het naleven van het Minsk akkoord is dit niet zozeer om de zaak te bespoedigen, maar eerder om de nadruk te leggen op de welwillendheid van Rusland en de tegendraadsheid van Oekraïne.

Is Rusland een grootmacht?

Of Rusland nu echt een grootmacht is, staat ter discussie. Zo is Rusland economisch veel te zwak en is zijn invloed in veel post-Sovjet staten tot nog toe redelijk wankel, wat de protesten op Maidan hebben getoond. Kan het een grootmacht worden in de toekomst? Dat hangt volledig van Putin af. Om dit te realiseren moet Rusland inwendig eerst stabiel zijn, zowel op economisch als op sociaal vlak, om een aantrekkelijke integratiepartner te zijn voor haar Nabije Buitenland.

Bronnen

Trenin, D. Post-Imperium: A Eurasian Story. Carnegie Endowment for International Peace. 2011. Pp. 301.

Putin Millenium speech

Medvedev, invloedssfeer

Medvedev, München speech